Uitgeverij Querido, ISBN 9021476487 (597 blz.)
Af en toe verschijnt er een roman die je bij de strot grijpt, die je helemaal mee het verhaal inzuigt en die je gedachten nog dagen-, zo niet wekenlang gevangen houdt. Agaat is zo’n zeldzaam juweel. Oorspronkelijk geschreven in het Afrikaans door de 52-jarige gelauwerde docente aan de Zuidafrikaanse Stellenbosch universiteit. Een roman die gaat over de gecompliceerde relatie tussen een blanke en een zwarte vrouw, tegen de al even complexe achtergrond van de geschiedenis van Zuid-Afrika.
Milla Redelinghuys verkeert in het laatste stadium van ALS, een verlammingsziekte en kan op haar sterfbed alleen nog met de ogen spreken. Haar zwarte huishoudster Agaat verzorgt haar. Zij is de enige die Milla begrijpt. Terwijl Milla haar zware leven overdenkt in de lege kamer van de stille plaas (= uitgestrekt boerenbedrijf), leest Agaat Milla’s dagboeken, die tegen haar wens in bewaard zijn, aan haar voor. Zo komt langzaam het tragische verleden aan het licht dat deze vrouwen bindt en uiteen drijft. Het verklaart ook de hatelijkheden van Agaat, die één geheel vormen met de liefdevolle zorg. Als met een fileermes worden Milla’s onuitgesproken gevoelens en gedachten ontleed en bloot gelegd. Dat inwendige proces komt zelden direct tot uiting maar vindt heel subtiel zijn weg in de dagelijkse omgang met elkaar. De enige die van zijn hart geen moordkuil maakt is echtgenoot Jak(ob), voor wie subtiliteit een onbekend begrip is. In die verstikkende atmosfeer groeit zoon Jakkie op als troetel-kind van Agaat, vervreemd van zijn ouders en op den duur, van zijn land.
Milla’s gedwongen fysieke afhankelijkheid wordt in feite een uitbreiding van de psychische afhankelijkheid die al jarenlang een feit was. Maar ook Agaat is niet vrij al kan ze die illusie wel beter voor zichzelf verbeelden.
Agaat is een traag boek, elke gebeurtenis, stemming, ruzie of beschrijving wordt breed aangezet. Het heden en verleden wisselen elkaar niet steeds chronologische af. Toch voelde ik geen ergernis om het tempo of verwarring over de logica. Integendeel, elke passage completeerde het totaal, er staat geen letter teveel in.
De ontluisterende aftakeling van Milla wordt schrijnend beschreven maar nog veel schrijnender komt het onvermogen van de twee vrouwen over tot wederzijds begrip en acceptatie. Zelfs niet oog in oog met de dood.